ข้อมูลงานวิจัย รายงานข้อมูล

งานวิจัยรื่อง การศึกษากระบวนการผลิตที่เหมาะสมในการยกระดับคุณภาพจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์เพื่อการผลิตในระบบเกษตรปลอดภัยอย่างยั่งยืน
Education is the appropriate manufacturing process quality to produce useful microorganisms in agriculture sustainable security systems.

นักวิจัย
หัวหน้าโครงการ : อาจารย์วราภรณ์ ภู่ภักดีพันธ์
ผู้ร่วมวิจัย :
ผู้เชี่ยวชาญในพื้นที่ :
วัตถุประสงค์
1. ศึกษากระบวนการผลิตจุลินทรีย์ชีวภาพที่มีประโยชน์เพื่อการผลิตในระบบเกษตรปลอดภัย 2. ศึกษาปัจจัยการผลิตจุลินทรีย์ชีวภาพที่มีประโยชน์เพื่อการผลิตในระบบเกษตรปลอดภัย 3. คัดเลือกชนิดของน้ำหมักจุลินทรีย์ที่เหมาะสมในแต่ละพื้นที่ และฝึกอบรมปฏิบัติการทำสำหรับการนำไปใช้ประโยชน์เพื่อการผลิตพืชผักในระบบเกษตรปลอดภัย 4. สังเคราะห์องค์ความรู้และรูปแบบที่เหมาะสมกับพื้นที่ และส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้และต่อยอดกลุ่มเครือข่ายให้เข้มแข็งขึ้น
คำสำคัญ
เกษตร
บทคัดย่อย
ปัจจุบันพื้นที่ทำการเกษตรของเกษตรกรในเขตพื้นที่จังหวัดอุตรดิตถ์ แพร่ น่าน เชียงราย เกษตรกรส่วนใหญ่มีรูปแบบของการทำการเกษตรแบบปลูกพืชเชิงเดี่ยวมาเป็นระยะเวลานานติดต่อกัน มีการใช้สารเคมีทางการเกษตรเพิ่มขึ้นในทุกๆ ปี ซึ่งส่งผลให้เกษตรกรต้องแบกรับภาระต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น ในขณะที่ราคาพืชผลทางการเกษตรกลับผันผวนไม่แน่นอน ส่งผลให้เกษตรกรประสบปัญหาความยากจนอย่างต่อเนื่อง และหาทางออกโดยการเพิ่มพื้นที่การปลูกให้มากยิ่งขึ้นเพื่อต้องการให้ได้ผลผลิตที่สูงขึ้น จึงทำการบุกรุกพื้นที่ป่า แผ้วถางป่าเพิ่มขึ้น ซึ่งส่งผลกระทบในระยะยาวอย่างหลีกเหลี่ยงไม่ได้ทำให้ระบบนิเวศน์และสิ่งแวดล้อมเปลี่ยนแปลงไป มีภากฎการณ์ต่างทั้ง ฝนแล้ง น้ำท่วม ดินถล่ม สภาพความอุดมสมบูรณ์ของดินและน้ำเสื่อมลง อย่างเห็นได้ชัดเจนขึ้น ซึ่งปัจจัยเหล่านี้ล้วนส่งผลให้เกษตรกรต้องหันกลับมาพึ่งพาการใช้สารเคมีทางการเกษตรสูงขึ้น อาทิเช่น ปุ๋ยเคมี สารเคมีป้องกันกำจัดศัตรูพืช สารเคมีกำจัดวัชพืช สารเร่งการเจริญเติบโตของพืช(ฮอร์โมนพืช) แม้ปัจจัยเหล่านี้จะมีราคาที่สูงมากแต่จากข้อมูล RECAP/TCNAP กลับพบว่าในพื้นที่นั้นมีอัตราการใช้สูงขึ้นอย่างชัดเจนเช่นเดียวกัน ซึ่งเป็นผลเนื่องมาจากระบบนายทุนที่ส่งเสริมให้เกษตรกรมีการนำไปใช้ก่อน และจ่ายเงินทีหลัง(หลังจำหน่ายผลผลิต) และประกอบกับในสภาวะการที่สังคมมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว การเข้าถึงกลุ่มเกษตรกรในพื้นที่ห่างไกลกลับรวดเร็วขึ้นจึงยิ่งเป็นการส่งผลให้เกษตรกรในพื้นที่มีการใช้สารเคมีในปริมาณเพิ่มมากขึ้นในทุกๆปี ปัจจัยเหล่านี้ทำให้เกิดปัญหาสารเคมีตกค้างในผลผลิต ตกค้างในดิน แหล่งน้ำ ทั้งบนพื้นดินและแหล่งน้ำใต้ดิน ปัญหาที่ตามมาที่เกษตรกรและประชาชนในพื้นที่หลีกเลี่ยงไม่ได้นั่นก็คือการปนเปื้อนสารเคมีมีพิษในร่างกาย ซึ่งจากข้อมูล RECAP/TCNAP จากสถานีอนามัย สถานพยาบาลในพื้นที่(ข้อมูลจากการลงพื้นที่สอบถามข้อมูลพื้นฐาน) ที่ประสบปัญหาดังกล่าว ซึ่งพบมากในพื้นที่องค์การบริหารส่วนตำบลหมอเมือง อำเภอแม่จริม จังหวัดน่าน ผลจากปัญหาดังกล่าวทางอบต.หมอเมืองจึงร่วมกับเกษตรกรแกนนำในพื้นที่ริเริ่มการลดการใช้สารเคมีทางการเกษตรโดยหันมาใช้ระบบเกษตรปลอดภัยมีการใช้สารชีวภัณฑ์ จุลินทรีย์ชีวภาพ น้ำหมักจุลินทรีย์ ปุ๋ยหมักจุลินทรีย์ อาทิเช่น จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ชนิดต่างๆ การน้ำหมักจุลินทรีย์ ปุ๋ยน้ำ/จุลินทรีย์สังเคราะห์แสง น้ำหมักพืชสมุนไพรป้องกันกำจัดศัตรูพืช และน้ำหมักจุลินทรีย์กำจัดวัชพืช เพื่อใช้ทดแทนการใช้สารเคมีทางการเกษตร ด้วยข้อจำกัดของการใช้จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ชนิดต่างๆ ทั้งในการทำน้ำหมักจุลินทรีย์ ปุ๋ยอินทรีย์น้ำ น้ำหมักจุลินทรีย์/พืชสมุนไพร สำหรับการป้องกันกำจัดศัตรูพืชซึ่งมีข้อจำกัดหลายประการ อาทิเช่น การออกฤทธิ์ช้า กระบวนการผลิตที่ไม่แน่นอน คุณภาพไม่สม่ำเสมอ ไม่สามารถเก็บรักษาได้ยาวนาน การใช้ยุ่งยาก และมีข้อจำกัดสูง ปริมาณการผลิตไม่เพียงพอกับความต้องการ การขาดความต่อเนื่องในการผลิตและการนำใช้ รวมถึงจำเป็นต้องมีความรู้ความเข้าใจในกระบวนการและปัจจัยการผลิตจุลินทรีย์ชีวภาพชนิดต่างๆ ที่สามารถผลิตให้ได้คุณภาพที่ดี ให้เกษตรกรสามารถนำไปใช้ในการลดและทดแทนการใช้สารเคมีทางการเกษตรให้ประสบความสำเร็จที่ดีมากยิ่งขึ้น ปัจจัยเหล่านี้ล้วนส่งผลให้เกษตรกรไม่ประสบความสำเร็จในการใช้ และไม่สามารถดึงดูดใจให้เกษตรกรส่วนใหญ่หันมาใช้เพิ่มมากขึ้น ปัญหาดังกล่าวจึงไม่ได้มีการแก้ไขอย่างจริงจัง กลุ่มเกษตรกรไม่สามารถขยายเครือข่ายเพิ่มขึ้นได้ ปัญหาที่พบจากการลงพื้นที่จังหวัดน่าน เมื่อวันที่ 18-19 พฤษภาคม 2559 มีการเปิดเวทีสัมมนาพูดคุยแลกเปลี่ยนประเด็นปัญหากับตัวแทนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นของกลุ่มเครือข่ายเกษตรกรเจดีย์ชัย กลุ่มเครือข่ายเกษตรกรบัวใหญ่ และภาคีเครือข่าย ทั้ง 42 พื้นที่ และตัวแทนจากองค์การบริหารส่วนตำบลหมอเมือง จังหวัดน่าน พบว่าปัญหาส่วนใหญ่ของเกษตรกรเป็นปัญหาที่เกี่ยวข้องกับการทำการเกษตรเชิงเดี่ยว การใช้สารเคมีที่เกินความจำเป็น การปนเปื้อนของสารเคมีในแหล่งน้ำธรรมชาติ ปัญหาของเกษตรกรส่วนใหญ่คือ มีการรวมกลุ่มเกษตรกรในการผลิตพืชปลอดภัย มีการใช้สารชีวภัณฑ์ จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ ปุ๋ยหมักจุลินทรีย์ชนิดต่างๆ เพื่อทดแทนการใช้สารเคมี และพบว่าเกษตรกรกลุ่มนี้ยังขาดความต่อเนื่อง ขาดพื้นที่ต้นแบบในการผลิตเพื่อใช้ทดแทนการใช้สารเคมี/ลดปริมาณการใช้สารเคมี รวมถึงการขาดองค์ความรู้ในการผลิต ปัจจัยการผลิต กระบวนการผลิตที่มีประสิทธิภาพ และการตรวจสอบประสิทธิภาพของน้ำหมักจุลินทรีย์ชนิดต่างๆก่อนการนำไปใช้ ซึ่งส่งผลต่อถึงการประยุกต์ใช้ในการสร้างเครือข่ายที่มีศักยภาพต่อไป ในภาพรวมของการลงพื้นที่ในโครงการขององค์การบริหารส่วนตำบลหมอเมือง อำเภอแม่จริม จังหวัดน่าน พบว่ามีการใช้น้ำหมักจุลินทรีย์ในกระบวนการผลิตพืชเป็นกลุ่มแกนนำเกษตรกร ซึ่งพื้นที่นี้เดิมประสบปัญหาในเรื่องการใช้สารเคมีที่มากเกินความจำเป็นจึงส่งผลให้สภาพสิ่งแวดล้อมทางการเกษตรเสื่อมโทรม ดินขาดความอุดมสมบูรณ์ จุลินทรีย์หรือสิ่งมีชีวิตในดินไม่สามารถเจริญเติบโตได้ แหล่งน้ำที่ใช้ในการเกษตรเกิดการปนเปื้อนของสารเคมีเพิ่มมากขึ้น ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อการต่อคุณภาพชีวิต สุขภาพของคนในพื้นที่และพื้นที่ใกล้เคียง จึงมีการรวมกลุ่มของเกษตรกรโดยการสนับสนุนของอบต.หมอเมือง ในการผลิตปุ๋ยหมัก ปุ๋ยอินทรีย์ น้ำหมักจุลินทรีย์ชนิดต่างๆ และสารชีวภัณฑ์ป้องกันกำจัดโรคและแมลงศัตรูพืช ฮอร์โมนพืช เพื่อใช้ทดแทนการใช้สารเคมี ปุ๋ยเคมีทางเกษตร แต่เนื่องจากยังขาดองค์ความรู้ในด้านปัจจัยการผลิต และกระบวนการผลิตที่มีประสิทธิภาพ ขาดการเชื่อมโยงเครือข่าย และยังขาดความต่อเนื่องอันเนื่องจากการข้อจำกัดของจุลินทรีย์ชีวภาพเหล่านี้ทำให้กลุ่มไม่มีความต่อเนื่อง ยั่งยืน และขาดการขยายเครือข่ายเพื่อสร้างความเข้มแข็ง จำเป็นต้องมีการเสริมองค์ความรู้ และการสร้างความเข้มแข็งให้กับกลุ่มเกษตรกรอย่างถูกต้องเหมาะสมเพื่อให้เกษตรกรมีองค์ความรู้ในการต่อยอดและประยุกต์ใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ สามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างต่อเนื่องเมื่อนักวิจัยก้าวออกมาเมื่อสิ้นสุดโครงการ และสามารถถ่ายทอดสู่ผู้อื่นได้อย่างเข้มแข็งต่อไป ซึ่งจะทำให้เกษตรกรที่มีการใช้สารเคมีหันมาให้ความสนใจและลดการใช้สารเคมีเพิ่มมากขึ้น ทั้งนี้จะต้องดำเนินการควบคู่กับการส่งเสริมโดยอาศัยกระบวนการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนทั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและภาคีเครือข่าย หน่วยงานราชการ หน่วยงานวิชาการ และภาคเกษตรกรที่จะต้องศึกษาด้านกระบวนการผลิต และปัจจัยการผลิตที่มีประสิทธิภาพ และเหมาะสมกับแต่ละพื้นที่ เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ และสร้างต้นแบบในการขยายเครือข่ายให้กับเกษตรกรรายอื่นๆ หรือผู้ที่สนใจในการทำการเกษตรปลอดภัยเพื่อเป็นแนวทางในการลดการใช้สารเคมีทางการเกษตรอย่างยั่งยืนต่อไป
เอกสารงานวิจัย
  1. การศึกษากระบวนการผลิตที่เหมาะสมในการยกระดับคุณภาพจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์เพื่อการผลิตในระบบเกษตรปลอดภัยอย่างยั่งยืน
  2. กรณี ต.บัวใหญ่ จ.น่าน
  3. ตำบลหนองแรด จ.เชียงราย

ผลการใช้ประโยชน์ในพื้นที่

Notes

ข้อมูลจากระบบ LRD : Local Research Development System.

ย้อนกลับ